“Bij het ouder worden veranderen bepaalde lichamelijke functies, bijvoorbeeld de nierfunctie, spiermassa en spierkracht nemen af. Hierdoor kan medicatie bij ouderen een heel ander effect, en meer of andere bijwerkingen hebben. Ook hebben ouderen vaak meerdere aandoeningen of ziektes tegelijk: multimorbiditeit, en slikken zij hiervoor verschillende medicijnen: polyfarmacie. Dit maakt het voor een behandelaar lastiger om de bijwerkingen van medicatie te onderscheiden van de symptomen van een aandoening of ziekte. En om een goede balans te vinden tussen het effect van bepaalde medicatie en de veiligheid en het welbevinden van de cliënt.”
“Niet op maat gemaakt medicatiebeleid kan bij ouderen veel ellende veroorzaken. Het kan bijvoorbeeld het risico op vallen vergroten, ouderen kunnen er erg vermoeid door raken, of het kan hun geheugen negatief beïnvloeden. Uit onderzoek* blijkt dat ruim 6% van alle acute ziekenhuisopnames van ouderen kan worden toegeschreven aan bijwerkingen van medicatie. Bij kwetsbare ouderen moet je voortdurend de balans tussen de voor- en nadelen van medicatie afwegen. Bijwerkingen van medicatie kunnen het welbevinden van de cliënt dusdanig beïnvloeden, dat de voordelen van de medicatie niet meer opwegen tegen de nadelen. Vaak wordt medicatie onnodig lang toegediend. Mogelijk omdat behandelaars zich vaak niet bewust zijn van de noodzaak om de medicatie of de medische aanpak te herzien in de laatste levensfase. Een kwetsbare oudere met diabetes in zijn laatste levensfase iedere keer een vervelende vingerprik toedienen om zijn suikerwaardes te bepalen? Ik denk dat de nadruk hier meer moet liggen op het voorkomen van lage bloedsuikerwaarden, en op de kwaliteit van leven.”
“Specialisten ouderengeneeskunde zijn door hun specifieke opleiding en hun werkervaring beter bekend met het lichamelijk functioneren van kwetsbare ouderen. Daarnaast hebben zij veel ervaring met de effecten en bijwerkingen van medicatie op het ouder wordende lichaam. Een huisarts werkt over het algemeen meer vanuit de algemeen geldende medicatierichtlijnen, en minder vanuit de context van de cliënt, bijvoorbeeld leeftijd en kwetsbaarheid. In het ziekenhuis werken specialisten ook meer op basis van vaste protocollen en richtlijnen. Vaak wordt door drukte bij een aandoening, bijvoorbeeld hartfalen, een standaard lijst van medicatie voorgeschreven, ongeacht leeftijd of kwetsbaarheid.”
“In onze maatschappij moet de huisarts het doel om langer thuis te blijven wonen realiseren. Steeds meer huisartsen doen hierbij een beroep op de expertise van de specialist ouderengeneeskunde. Ik probeer mijn expertise zo breed mogelijk te delen met de eerstelijns behandelaars en zorgmedewerkers en op deze manier met mijn kennis het medicatiegebruik ook bij thuiswonende ouderen te optimaliseren. Diverse huisartsen vragen mij via een consult om advies over medicatiegebruik, maar ook bijvoorbeeld over het verloop van het ziekteproces of over het wel of niet doorverwijzen naar het ziekenhuis. Ook neem ik regelmatig deel aan multidisciplinaire overleggen van het geriatrisch netwerk van zeven huisartspraktijken in de gemeente Noordenveld. Hierin denk ik mee over thema’s als medicatiegebruik en geef ik advies bij complexe zorgvragen uit de eerstelijns ouderenzorg. Optimaal medicatiegebruik bij kwetsbare ouderen bereik je alleen door als zorgprofessionals in de eerste en tweede lijn nauw met elkaar samen te werken.”
“Onder andere door deel te nemen aan intercollegiale overleggen. Verder zit ik in diverse kennis- en farmaceutische commissies, en neem ik deel aan sessies van bijvoorbeeld het Farmaco Therapeutisch Overleg (FTO). Aan deze overleggen nemen huisartsen, apothekers en collega-specialisten ouderengeneeskunde deel. We bespreken hier onderwerpen als nieuwe medicatie of wijzigingen in het assortiment van apothekers. Veel nieuwe kennis haal ik uit resultaten van medicatieonderzoek. Daarom ben ik aangesloten bij de themagroep Medicatieveiligheid van het UNO-UMCG.”
“De huidige specialist ouderengeneeskunde wordt zich steeds bewuster van het belang van optimalisering van medicatiegebruik van kwetsbare ouderen, en van het belang om zijn kennis en ervaring met de behandelaars en zorgmedewerkers in de eerstelijnszorg te delen. De een is alleen misschien nog iets terughoudender dan de ander als het gaat om het stoppen of minderen van bepaalde medicatie. Stoppen of minderen vraagt om veel kennis, kunde maar ook moed. Niet alle bestaande kennis over stoppen of minderen van medicatie is wetenschappelijk onderbouwd. Daar wordt momenteel nog volop onderzoek naar gedaan. Als specialist ouderengeneeskunde moet je dus durven te vertrouwen op ervaringen uit de praktijk. Dit vertrouwen kan per specialist ouderenzorg verschillen.”
*Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2011;155: A3802, Auteur: R.J. van Marum