De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) - die morgen 218 jaar bestaat - heeft zo’n 600 leden: wetenschappers uit alle disciplines, die voor het leven worden gekozen op basis van hun uitzonderlijke prestaties. De KNAW adviseert de Nederlandse regering over wetenschapsbeoefening en wetenschapsbeleid en heeft twaalf onderzoeksinstituten onder haar hoede, die zich bezighouden met fundamenteel en strategisch onderzoek op diverse gebieden.
Lude Franke en de andere vijftien wetenschappers zijn uit de vele nominaties gekozen door deskundige jury’s per wetenschappelijk domein. De nieuwe leden, zeven vrouwen en negen mannen, ‘excelleren met hun onderzoek en hechten daarnaast ook groot belang aan hun maatschappelijke rol als wetenschapper’, zo schrijft de KNAW. Op 28 september aanstaande worden de nieuwe KNAW-leden officieel geïnstalleerd.
Als hoogleraar Functional Genomics doet Lude Franke onderzoek naar veranderingen in het DNA, hoe dit de werking van cellen in de war schopt en uiteindelijk ziektes veroorzaakt. Franke: ‘DNA wordt vaak gezien als een code die alleen beschrijft hoe eiwitten eruit moeten zien. Die voorstelling is achterhaald. Ik zie het liever als een dynamische wegenkaart. Genen functioneren niet in isolatie, maar als een complex netwerk van routes die elkaar beïnvloeden. Een kleine verandering op één plek kan elders in het systeem onverwachte gevolgen hebben, vergelijkbaar met een file die zich door een hele stad verspreidt. Dankzij grote datasets en nieuwe analysemethoden krijgen we een steeds betere navigatie door dit netwerk. Dat helpt ons niet alleen om te begrijpen hoe genen samenwerken, maar ook hoe verstoringen leiden tot ziekte. En hoe we daar in de toekomst veel gerichter op kunnen ingrijpen.’
Franke is één van de pioniers die met computationele en statistische technieken grip wist te krijgen op de complexere werkelijkheid van DNA. Zo onderzocht hij het ‘niet-coderende’ DNA, het deel van het DNA dat niet vertaald wordt in eiwitten, ooit onterecht ‘junk’ genoemd. Bepaalde stukjes daarvan bleken te bepalen hoeveel eiwitten worden gemaakt, en hoe dit weer andere genen en eiwitten beïnvloedt. Het blootleggen van deze netwerken van interacties biedt inzicht in hoe cellen en organismen werken, maar ook aanknopingspunten voor nieuwe medicijnen.
Tijdens de coronacrisis ontwikkelde Franke met behulp van Lifelinesdata de Corona Barometer, die inzicht bood in het verloop van de epidemie. Hij droeg bij aan onderzoek dat liet zien dat DNA ook effect heeft op het krijgen van ernstige corona-infecties en het welbevinden van mensen in die periode.
Daarnaast liep Franke voorop in het vertalen van de nieuwe inzichten naar medische toepassingen, zoals een goedkoop DNA-medicatiepaspoort, dat de reactie op bepaalde medicijnen voorspelt.
