Extreem weer, luchtvervuiling, biodiversiteitsverlies en watertekorten raken direct aan onze gezondheid. Nieuwe generaties zorgprofessionals leren wat dit betekent voor hun werk. Universitair docenten Renée Bakker en Jenneke Kramer laten zien hoe planetaire gezondheid een plek krijgt in het medisch onderwijs.
Hittestress, luchtwegaandoeningen en infectieziektes; het zijn stuk voor stuk voorbeelden van menselijke gezondheidsproblemen die samenhangen met de gezondheid van onze planeet. Deze planetaire gezondheid wordt steeds belangrijker binnen het medisch onderwijs om studenten goed voor te bereiden op de zorg van de toekomst.
Planetaire gezondheid is een terugkerend en verplicht onderwerp in het UMCG-onderwijs. Zo krijgen alle nieuwe studenten Geneeskunde een introductiecollege over het thema in hun eerste collegeweek. In het vervolg van de opleiding komt planetaire gezondheid continu terug; het is daar waar relevant verweven in alle fases van de opleiding.
Planetaire gezondheid gaat over de verbondenheid tussen de gezondheid van de mens en de gezondheid van de aarde. Het idee is simpel: mensen kunnen alleen gezond leven op een gezonde planeet. Raakt het natuurlijke milieu beschadigt? Dan raakt dat ook de menselijke gezondheid.
Universitair docent Renée Bakker: “Door planetaire gezondheid te integreren in al ons onderwijs, leren studenten, verpleegkundigen en artsen hoe ze patiënten kunnen helpen én worden ze zich bewust van hun rol als zorgprofessional in een breder, maatschappelijk en ecologisch perspectief. De arts van de toekomst denkt verder dan de behandelkamer – en draagt actief bij aan een gezonde mens in een gezonde wereld.”
Bij de opleiding Geneeskunde is de integratie van planetaire gezondheid tot nu toe het verst doorgevoerd van alle UMCG-opleidingen. Studenten bestuderen bijvoorbeeld hittestress als oorzaak van ziekte en denken na over duurzame keuzes in leefstijl, voeding en mobiliteit die goed zijn voor patiënt én planeet. Tijdens de coschappen komt het duurzaam gebruik van materialen aan bod. Een speciaal ontworpen logo markeert alle onderdelen die aan planetaire gezondheid raken, zodat studenten de samenhang herkennen.
Bij Bewegingswetenschappen en Tandheelkunde is het de bedoeling dat het thema expliciet in het curriculum wordt opgenomen na een analyse van de bestaande vakken. Docenten ontvangen hierin training en begeleiding zodat zij planetaire gezondheid kunnen integreren zonder extra studielast voor studenten. De Research Masters gaan ook aanhaken, zodat studenten meer duurzaam denken en handelen in hun scriptie of onderzoeksopdrachten.
Dit studiejaar 2026/2027 start de interdisciplinaire Research Master Interdisciplinary Research in Health Dynamics (IRHD) aan het UMCG en de Graduate School of Medical Science (GSMS). Planetaire gezondheid is in deze Research Master een structureel onderdeel van het onderwijsprogramma.
Ook is er een workshop ontwikkeld voor GSMS-promovendi: Planetary Health and Research. PhD-studenten kunnen deze workshop volgen als onderdeel van de cursus Managing your PhD. In deze workshop leren studenten de gezondheid van mens en planeet mee te nemen in hun onderzoeksvraag en hun onderzoeksmethoden te verduurzamen. De workshop is in juni 2026 al drie keer aangeboden, volgeboekt (12 deelnemers per keer) en gegeven.
Hanneke Wigman, assistent professor planetary health
Studentenparticipatie speelt volgens Renée een sleutelrol bij implementatie van planetaire gezondheid in het onderwijs. Studentassistenten en 4e-jaars geneeskundestudenten Carlotta Drewer en Meltem Bilir helpen docenten planetaire gezondheid zichtbaar te maken en structureel te integreren in het onderwijs. Daardoor zien ze al iets veranderen bij medestudenten, maar wat hun betreft is het pas een begin.
“Elke keuze die je maakt als arts kan verschil maken”, vindt Meltem: “Moet ik hierbij echt handschoenen dragen, is het echt nodig om dit medicijn te geven?” Carlotta: “Het is onze verantwoordelijkheid om bij alles wat we doen ook stil te staan bij de gevolgen voor de planeet en dus voor onze gezondheid.”
Meltem legt uit dat een commissie van de International Federation of Medical Students Associations (IFMSA)-Groningen uitzoekt hoe de geneeskundeopleiding is verbonden met het milieu. Ook organiseren ze projecten om het milieu te beschermen, zoals de Green Run in het Stadspark om geld in te zamelen voor het planten van bomen, het symposium Sustainanility in Groningen en de Sustainability Pubquiz. Verder stimuleert studentenvereniging Panacea duurzame gewoontes, zoals vegetarische catering en alternatieven voor alcohol bij evenementen van de studentenvereniging.
Renée benadrukt ook het belang van handelingsperspectief na de opleiding: “Voor nieuwe collega’s die net starten op de werkvloer is planetaire gezondheid vanzelfsprekend. Zij nemen de kennis over duurzaamheid mee, willen bewuste keuzes maken en durven kritische vragen te stellen. We adviseren ervaren collega’s open te staan voor deze signalen, zodat bewustwording en innovatie doorgaan.”
De ambitie van Jenneke Kramer, ook docent Geneeskunde, is om planetaire gezondheid de komende periode te integreren in alle verpleegkundige en medische specialistische vervolgopleidingen. “De druk op de gezondheidszorg is groot”, vertelt Jenneke. Zij wil samen met andere zorg- en onderwijspartners verkennen wat planetaire gezondheid hierin kan oplossen. Waar we dan aan moeten denken? Wandelen als therapie bijvoorbeeld, of gezonde voeding stimuleren en zorgen voor schone lucht. Preventie en planetaire gezondheid gaan vaak hand in hand.
Edusourses gaat hier zeker bij helpen. Dit landelijke platform gesubsidieerd vanuit de Green Deal Duurzame Zorg van het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS) heeft een community-functie. Zo kunnen ‘groene’ zorgprofessionals zoals Jenneke elkaar gemakkelijker leren kennen en kennis en kunde met elkaar delen. Momenteel helpt Jenneke dit platform op te zetten en verder uit te bouwen.
Hoewel ze erg actiegericht is, merkt Jenneke dat we nog in de bewustwordingsfase zitten: Waar gaat planetaire gezondheid eigenlijk over? Nemen we gezondheid van mens en planeet echt als uitgangspunt of denken we in de praktijk toch nog vooral vanuit ziekte? Hoe krijgen we systeemdenken in ons DNA: kijken naar het hele systeem en de samenhang van de onderdelen daarbinnen?
“Als gezondheidszorg en als ziekenhuis dragen we zelf bij een klimaatverandering, terwijl de impact van klimaat op gezondheid écht heel groot is”, zegt Jenneke: “We moeten veranderen en met onze tijd mee, studenten spreken ons hier ook kritisch op aan. Zij houden ons scherp.”