Stress! Wanneer is het te veel?

Stress. We hebben er allemaal wel eens mee te maken. Soms geeft het energie en focus en soms maakt het je moe, prikkelbaar of ziek. Hoe werkt dat nou precies? Wanneer is stress gezond en wanneer niet meer? Ik ben Janneke Kruse en je luistert naar de Gezond ouder worden podcast van het UMCG. Vandaag praat ik met Maya Schroevers, gezondheidspsycholoog, onderzoeker en docent in het UMCG, die al vijftien jaar studenten en zorgverleners leert over stress en over hoe je ermee om kunt gaan. En met Margriet Blijham, die door haar ziekte extra goed weet wat stress met je lichaam doet. Fijn dat jullie er zijn. Maya, heb jij zelf wel eens stress?

Ja, momenteel eigenlijk, want ik ben met twee hele grote deadlines bezig voor onderzoeksprojecten. En toch zit ik hier.

Ja en hoe ga je daar mee om?

Keuzes maken ook van: 'Ga ik dit interview wel of niet doen?' Hoe lastig het ook is om dat af te zeggen, dat overwegen en andere afspraken ook. En tegelijkertijd merkte ik vorige week verrassend dat ik ook wel in een soort van permanente ontkenning kan leven van wat er allemaal nog moest gebeuren en dat dat ook wel behulpzaam kan zijn. En dat weet ik uit de kennis van mijn colleges en onderzoek. En dan verras je jezelf toch weer dat je het zelf ook toepast.

Kijken hoe we ermee omgaan, daar gaan we dadelijk dieper op in. We zijn nu gelijk in de inhoud gedoken. Maar even terug naar het begin. Wat is stress eigenlijk? Kun jij daar wat meer over vertellen? 

Ja, aan de ene kant hebben we het de hele dag over. Ben je ook zo gestrest? Ik ben zo gestrest, dus het is iets wat we heel vaak denk ik gebruiken. Maar wat het dan uiteindelijk is? Ik denk dat iedereen daar zijn eigen beeld bij heeft. Als je mij vraagt wat is stress? Dan kun je ook denken aan de dingen die je voelt. Dus zowel in je lichaam. Je krijgt een soort onrustig, krijgt een opgefokt gevoel. Sommigen krijgen ook andere fysieke klachten stijve spieren, hoofdpijn. We raken druk in het hoofd, dus je kan het op die manier zien. Dus wat gebeurt er in je lichaam, in je hoofd? Mentaal dus. Het is ook heel persoonlijk denk ik. Het gevoel van geen controle meer hebben, geleefd worden. Dus niet zozeer wat voor klachten ervaar ik allemaal, maar het gewoon het gevoel van het wordt me allemaal te veel en het wordt me al te lang te veel.

En zit er dan nog verschil in wat die stress veroorzaakt? Ik bedoel, ik moest nu een podcast presenteren. Ik dacht daarstraks ook oh, ik hoop toch wel dat het goed gaat. Dus ik zie dat dan als een soort gezonde wedstrijdspanning.

Ja, we hebben natuurlijk stress om geactiveerd te worden, om dingen te kunnen doen. Als je die energie niet hebt, zeg ik ook wel tegen onderzoekers, dan kun je ook geen mooie presentatie geven, want dan kom je waarschijnlijk heel suf en passief over. Maar ik denk dat het ook weer heel persoonlijk is. Aan de ene kant kun je een een soort prettige spanning ervaren om zo'n podcast te geven en te begeleiden, wat ook wel leuk is. Spannend, leuk, maar het kan ook wat doorslaan in angstig gespannen en dan kan het ook wel op een gegeven moment blokkeren. Dus in die zin kan dezelfde taak, een een podcast opnemen, wel heel verschillend uitpakken.

En kan dat dan per persoon verschillen of zou dat ook de volgende keer bij mij heel anders kunnen zijn.

Allebei denk.

Oké.

Ja. Kijk, als onderzoeker kijk ik vooral op groepsniveau, maar ook naar de individuele verschillen en ook binnen een individu. Dus inderdaad. Jij en ik zullen van elkaar verschillen, maar je zal bij jezelf ook zien dat je het in de ene situatie op de ene dag weer anders doet dan op een andere dag in een andere situatie.

En ik hoor jou ook zeggen een beetje stress helpt je ook om te presteren.

Ja, als ik ook in colleges aan studenten geneeskunde iets over stress vertel, dan laat ik eigenlijk altijd de figuur zien van je hebt een soort optimaal stressniveau en ik denk dat dat voor iedereen zijn eigen optimale niveau is. Dat is niet een bepaalde norm of iets, maar ergens een optimaal midden, is denk ik plezierig. Daar krijgen we ook dingen mee gedaan. Ja, en zo werkt denk ik ook het stresssysteem. Ja, dat helpt je ook om 's ochtends wakker te worden, op te staan, geactiveerd te worden, zin hebben om dingen te gaan doen.

Ik heb ter voorbereiding op deze podcast natuurlijk even een beetje gegoogled. De Wereldgezondheidsorganisatie, de WHO die zegt dat langdurige stress kan zorgen voor hart- en vaatziekten, depressies, diabetes en overgewicht. En ze vinden dat het terugdringen van stress en stressgerelateerde ziekten zelfs cruciaal is voor het verbeteren van de publieke gezondheid. En ze steken er ook nog eens heel veel geld in. Ik vond dat best heftig voor iets waarvan ik denk ach, is het ook niet een beetje een modern fenomeen? Maar zij zeggen heel duidelijk stress en ziekte hangen dus nauw met elkaar samen. Stress kan je ziek maken, stress kan een ziekte verergeren en van ziek zijn kun je stress krijgen. En dat brengt me bij jou, Margriet, want daar kun jij een beetje over meepraten. Ik begreep jij dacht dat je stress had, maar dat was het niet. Of in ieder geval dat was het niet alleen kun je daar wat meer over vertellen?

Ja, dat klopt inderdaad. Ik dacht een tijdje dat ik veel stress had of het veel te druk had en na een tijdje bleek dat dat niet, in ieder geval niet de enige oorzaak was, maar dat er ook gewoon een een ziekte bij mij gaande was. Dus dat was eigenlijk mijn eerste aanraking die ik had tussen ziek zijn, stress, het druk hebben. En waar ligt dan wat? Maar dat is natuurlijk altijd heel ingewikkeld. Zeker ook als je gezond bent. Nou ja, wanneer heb je het druk? Wanneer heb je het te druk? Wanneer heb je stress? Wanneer heb je te veel stress? Maar zeker als je ziek bent, dat vertroebelt het voor mij in ieder geval nog veel meer. Aan welke knoppen moet ik dan draaien om beter te worden of me beter te gaan voelen? Voor het beeld? Ik ging de zomervakantie in en ik was super moe van school. Ik. Toen zat ik nog op de middelbare school en ik hockeyde ongeveer elke dag en gaf ook hockeytrainingen, dus ik was daar heel druk mee bezig. En toen dacht ik: Nou zomer, lekker bijkomen. Maar ik kwam eigenlijk vermoeider de zomer uit dan dat ik erin ging. Nou kan het natuurlijk heel veel oorzaken hebben, maar bij mij bleek uiteindelijk dat ik toen ziek was. Dus dat was eigenlijk mijn eerste aanraking met stress en en ziek zijn. En dat is eigenlijk altijd wel een rol blijven spelen. Want op een gegeven moment word je wel weer beter, maar blijf je natuurlijk fragiel in die zin, dat stress ook weer invloed kan hebben op je ziekteverloop.

Was het jouw eigen conclusie van: 'Oh, ik heb zo'n druk leven, het zal wel stress zijn'. Of was het ook een arts die jou een beetje in die richting stuurde?

Nee, dat was meer vanuit mezelf en vanuit mijn omgeving dat iedereen zei: 'Ja, het is ook wel logisch dat je moe bent, want je hebt het zo druk. Ga maar wat rustiger aandoen'. En ik ging steeds rustiger aandoen en rustiger aandoen. Maar het werd eigenlijk niet beter en dan weet je wel dat je wat verder moet gaan kijken.

Ja en uiteindelijk krijg jij een diagnose. Maar stress blijft een factor in jouw ziekte, begreep ik. Want soms wordt het erger en soms is de ziekte rustig en stress heeft daar invloed op.

Ja, klopt. Dus ik heb dan colitis ulcerosa. Ondertussen ben ik geopereerd en heb ik geen actieve, nauwelijks meer actieve ziekte.

En jij zegt ik heb colitis ulcerosa. Niet iedereen zal weten wat dat is.

Het is een chronische darmziekte die zich manifesteert in de dikke darm en in november 2017 ben ik daaraan geopereerd. Dat betekent, dat in mijn geval de hele dikke darm eruit is gehaald en daarmee is de kwaal opgelost. Want die dikke darm waar die ziekte zich bevindt, die is er niet meer. En sindsdien heb ik een stoma en dat gaat super goed en ik voel me niet meer ziek, dus ondertussen is het rustig. Maar ook in die ziekteperiode en ook nu het rustig is, blijft stress wel een belangrijke factor. Want toen ik veel ziek was had het ook wel invloed op hoe je ziekte zich gedraagt. Dus bij stress heb je er meer last van. Of het ook erger wordt vind ik altijd lastig te zeggen, maar in ieder geval had ik er meer last van. Veel meer vermoeid, minder energie, maar me ook gewoon minder fit voelen. En later na de operatie en toen ik weer beter aan het worden was, steeds meer energie kreeg, merkte ik dat toch die energiebalans best kwetsbaar is en dat stress daar veel invloed op heeft.

Dus het is een balanceeract.

Het is één grote balanceer act.

Ja oké, hoe doe je dat?

Oefening baart kunst. Dat is denk ik een hele belangrijke. Nou ja, november 2017 is echt een hele poos geleden. Het blijft zoeken. Ik heb nog... Er is niet één oplossing. Ik merk wel dat het voor mij heel belangrijk is geweest om te zoeken naar wat mij ook ontspanning biedt. Dus waardoor kan ik echt ook die stress wat loslaten. En daarvoor heb ik ook afgelopen najaar een therapie gevolgd hier in het UMCG. ACT heet het Acceptatie en Commitment Therapy en dat heeft mij heel veel inzicht gegeven in wat ik belangrijk vind. Het gaat heel erg over welke normen en waarden vind je belangrijk? Waar koers je op? Wat maakt jou gelukkig? Maar ook wat zorgt bij jou voor ontspanning? En die inzichten, die helpen mij wel heel erg om ook voor mezelf bewuster te kiezen voor die ontspanning. In plaats van dat doen wat de omgeving van je vraagt of wat je zelf dacht belangrijk te vinden.

Doordenderen zoals heel veel mensen in het leven doen. Ja, ja, dan ben je denk ik verder dan inderdaad heel veel mensen. 

Ik zou ACT iedereen echt aanraden, hoor.

Volgens mij is die balans zoeken, of je nou een ziekte hebt of niet, altijd heel erg belangrijk. Ik was benieuwd, wat gebeurt er eigenlijk in je lichaam als je stress hebt? En dat hebben we gevraagd aan docent medische fysiologie Hiske van Duinen.

Bij stress zet je lichaam eigenlijk een soort overlevingsstand aan. In je zenuwstelsel heb je de sympathicus en de parasympathicus die in rust in balans zijn. Dit kun je zien als een gaspedaal en een rem. Het gaspedaal, de sympathicus zorgt ervoor dat je lichaam in de actieve modus gaat en de rem zorgt voor rust en herstel. Die rem staat bijvoorbeeld ook aan als je je eten verteert. Zodra je hersenen denken dat er gevaar dreigt,  of dat nou een leeuw is die achter je aan zit, een tentamen of een spannende presentatie, trap je vol op dat gaspedaal. Je lichaam gaat in actieve modus en je hart gaat sneller kloppen. Je bloeddruk stijgt en je bloed stroomt vooral naar de belangrijke organen: je hersenen, hart en actieve spieren. Je maakt adrenaline aan, waardoor je scherper wordt, sneller kunt reageren en soms zelfs minder pijn voelt. Duurt die stress iets langer, dan komt er ook cortisol vrij. Dat hormoon zorgt ervoor dat je spieren en hersenen genoeg brandstof hebben om door te gaan. Op korte termijn is dat gaspedaal heel nuttig. Het helpt je presteren, rennen of focussen. Maar... als dat gaspedaal te lang ingedrukt blijft, gaat het mis. Je bloeddruk blijft hoog, je spijsvertering raakt in de war en je afweer wordt minder sterk. Op de lange termijn kan dat leiden tot vermoeidheid, hart- en vaatziekten of een burn out. Een beetje stress is dus je turbo, maar continu stress is het alsof je met volle vaart blijft rijden en dat zorgt voor klachten.

Ik hoor vooral dat de duur van de stress er toe doet, eventjes stress prima of geregeld stress prima. Ik geloof dat jij dat net ook al zei. Maar non-stop stress is gewoon echt niet goed voor je. Margriet, jij beschreef al die balanceer-act hoe belangrijk die is. Herken jij een beetje wat Hiske beschrijft in dit fragment?

Ja, ik denk dat het eigenlijk een hele mooie bevestiging is van wat ik dus in die ACT ook heb ondervonden. Dus die stress op een korte termijn is helemaal niet zo erg. Maar ik heb daarin echt gevonden wat mij ook ontspanning geeft. En volgens mij is dat precies wat er voor zorgt dat je dus die stress niet op lange termijn hebt en dus niet al die nadelige effecten. Maar stress op korte termijn is niet zo erg, helpt ons alleen maar presteren. Dus ja, wel inderdaad heel goed die balans.

Ja, ik snap jouw aanbeveling van deze training wel. Ik denk niet dat die voor iedereen beschikbaar is. Maya, hoe weet je nou eigenlijk of stress nog gezond is of dat het te veel wordt?

Ik denk dat je dat op een gegeven moment zelf voelt van: herstel ik nog? Ik denk dat dat eigenlijk een belangrijk signaal is. Ook als ik zo naar Hiske luister van dat verschil tussen die acute en langdurige stress, dat je op een gegeven moment bij jezelf weet: zijn er nog herstelmomenten? Komt het systeem, komt dat lichaam, dat hoofd nog af en toe op adem? En hoe voel je dat? Daalt af en toe die hartslag? Ga je weer normaal ademen? Dat je het daaraan kan herkennen van: Oh ik heb het druk, ik ben lekker bezig. Ik heb het misschien soms te druk, maar er zijn nog herstelmomenten en ik denk dat die wel echt noodzakelijk zijn.

En als je die niet herkent, zijn er dan signalen in je lijf of in je hoofd waarvan je zegt ...

Er is echt een hele lange lijst met mogelijke stress-signalen, zowel van acute als langdurige stress. Ik denk dat dat heel erg verschilt. Bij sommigen gaat het meer in het lichaam zitten, dus die krijgen inderdaad vaker last van hoofdpijn of andere lichamelijke klachten. Ik ben zelf bijvoorbeeld veel meer een hoofd mens. Mijn hoofd gaat verward worden. Je hoort ook mensen die inderdaad wat vergeetachtiger worden. Sommigen worden emotioneler. Kan ook een uiting zijn of gaan meer roken en drinken. Dus hun gedrag verandert. Dus ik denk dat dat weer heel erg, dat iedereen weer zijn eigen unieke combinatie heeft uit die hoeveelheid mogelijkheden.

Toch zal het niet zo zijn, dat als ik vanavond denk 'Ik heb zin in een wijntje, dat jij zegt: Oh, een teken van stress. Nee dus. Waar zit hem dat dan in? Ja, dan is weer de vraag, over welke stress hebben we het? Hebben we het over die positieve spanning en ben je met leuke dingen bezig die je belangrijk vindt? Dus ik denk ook over de koppeling met met ACT. Wat het lastig maakt denk ik met stress, aan de ene kant het voorzichtig in balans blijven en zorgen voor genoeg rust en adempauzes. Aan de andere kant, wat je denk ik ook soms ziet als je een tijd ziek bent geweest ook weer niet te voorzichtig zijn en dat je ook weer dat gaspedaal durft in te drukken en soms daar het lef en het vertrouwen in hebben dat dat ook weer kan. Dus ja, wat is dan uiteindelijk stress? Ik denk dat het een teken bij jezelf kan zijn, dat je gewoon niet meer op adem komt. Dat je heel slecht gaat slapen bijvoorbeeld. Dat je echt ongezond gaat eten, je dingen die je belangrijk vindt, die je thuis moet doen of die je op je werk moet doen, dat daar de klad in gaat komen. Dus dat je echt gaat merken van het gaat niet meer.

Je kan het niet meer bolwerken eigenlijk.

Ja, dus niet alleen maar wat voel ik, maar ook dat het je leven gaat beïnvloeden.

Heeft dat niet ook heel erg te maken met dat je ook jezelf daarin leert kennen? We ratelen maar door, we praten maar door. We nemen ook niet de tijd om onszelf daarin te leren kennen.

Nee, het is helemaal niet zo erg om eens een keer wat langer stress te hebben, maar ga dan ook bij jezelf na van inderdaad: Ga ik nog rustig naar bed of is het tak, tak, tak, hup. Oh ja, we moeten nog slapen. Hup weer door 's ochtends. Leer jezelf daar ook in kennen. Hoe ervaar ik dat dan zelf als die stress langer hoog blijft?

Klopt ja. En dat vraagt inderdaad wel stilstaan bij je eigen stress en wat je op dat moment kan en wil en wat nodig is en haalbaar is.

En om dus je eigen stress-signalen te herkennen en ze niet te negeren. Want Margriet, wat doe jij als je die signalen herkent bij jezelf? Als je denkt hé, nu ervaar ik toch echt stress. Net wat meer dan even van de podcast.

Ja, dan probeer ik toch wel in mijn geval vaak kritisch naar mijn agenda te kijken. Het is heel praktisch, maar het is heel makkelijk om naast je werkweek ook de weekenden allemaal leuke dingen te plannen. En als ik merk van ja, het loopt me toch een beetje over. Vaak is het bij mij omdat ik het overzicht kwijtraak. Dat is bij mij een heel belangrijk signaal. Dan weet ik oké, dan moet ik toch weer even kritisch kijken naar mijn agenda. Hoe richt ik mijn werkdagen in. Dat is één en twee: Is het echt nodig om al deze dingen in al deze weekenden te doen? En nou, daar kijk ik dan even kritisch naar. En soms is het dan belangrijk om dingen af te zeggen of te verplaatsen. Een keer iets niet te doen. Ja, dat klinkt niet zo heel leuk, maar is ook wel heel lekker. En dan ga ik een rondje wandelen, stukje fietsen, hardlopen, breien op de bank. Dat soort dingen. Daar laad ik gewoon weer heel erg van op. Even gewoon met mezelf of met mijn vriend en de rest even laten voor wat het is.

En geeft dat dan rust, omdat je gewoonweg minder hoeft te doen in de beschikbare tijd? Of geeft het jou ook mentale rust dat het niet zo vol geprogrammeerd is?

Ik denk dat het vooral in dat tweede zit.

Ik vraag dit niet voor een vriend.

Dat snap ik. Nee, maar het is echt dat je s ochtends op kan staan en dan kan gaa't bedenken wat je wilt gaan doen. In plaats van, dan gaat de wekker, dan moeten we dat, dan moeten we dat. Ja, dat is gewoon echt...

Ja, ik denk dat heel veel mensen dat herkennen? We horen het Hiske ook vertellen dat die langdurige stress kan leiden tot serieuze lichamelijke aandoeningen en zelfs burn out. Nooit stress hebben, is dat eigenlijk goed voor je? Bestaat dat überhaupt, moet ik misschien wel vragen.

Ik vraag me af... Ze zullen er vast zijn die mensen. Ik las laatst een keer van iemand, dan leef je waarschijnlijk niet meer. Dat kan bijna niet. Je kan natuurlijk wel een moment zonder stress zijn, hopelijk, maar uiteindelijk hoort dat wel bij het leven. En ja, als je geen stress hebt, dan kun je vragen leef je nog? Plat gezegd.

Als je niet meer leeft, dan is dat duidelijk. Maar als je echt nooit stress hebt... Jij zei in het begin van ja, dan word je inactief.

Ja en dan is de vraag natuurlijk van: Kijk, ik kan wel eens dagen hebben dat alles goed loopt en dat ik heel erg veel plezier en energie uit alles haal. En als je mij dan vraagt, heb je stress gehad vandaag? Denk ik: Nee, veel gedaan maar geen stress. Maar dat was wel actief. Ik was wel met van alles bezig en ik moest ook dingen oplossen. Dus ja, is dat dan, is dat dan helemaal een stressloze dag? Ja, dat is dus even de vraag van wat is dan wel of geen stress? En stress is voor de meeste mensen iets dan negatiefs en als dat er niet is, ja, heb je dan geen stress?

Ja. Aan het begin zei jij: Het gaat erom, heb je nog grip op je dag en kun je je dagelijks leven nog een beetje bolwerken? En is het antwoord nee, dan is het waarschijnlijk te veel. Ja, en in die lekkere 'Oh, ik heb een boel gedaan, maar ik heb er geen last van gehad. Dan zit je in de goede fase, hè? Maya, jij traint studenten, patiënten, zorgprofessionals in het omgaan met stress. Heb jij vanuit jouw expertise nog concrete tips om met die stress om te gaan?

Nou, ik denk dat wat jij ook aangaf: iedereen heeft weer zijn eigen manieren. Dus weet je de tegeltjeswijsheden, de tien tips van je moet meer bewegen of meer ontspannen. Dat gaat er voor iedereen er weer anders uitzien. Dus moet je dat van jezelf weten. Een manier is, dat je voor jezelf een manier vindt om daar één keer per dag, een paar keer per dag een minuut gewoon even een pauze te nemen. En dat kan op de wc zijn. Dat kan met een kop koffie. Dat kan 's avonds of 's ochtends in bed. Even inchecken bij jezelf van: Hé, hoe zit, lig of sta ik erbij? Hoe is het met me? Het is af en toe inchecken en wat heb ik nodig?

Maar voor het antwoord op Wat heb ik nodig?, heb je toch die zelfkennis van wat brengt mij rust? Jij zei het al dat je dat in die cursus eigenlijk hebt geleerd. Daar heb je vast geen breien geleerd.

Nee, nee, nee. Het breien is meer voor mij een manier geweest om daarmee een rustmomentje te creëren. Voor mij is dat het op adem komen, namelijk vaak in actieve dingen. Maar omdat ik ook heel vaak niet zo heel veel energie had, was dat niet altijd voor mij de oplossing. Dus ik ben op zoek gegaan naar iets wat ik kan doen, wat een fysieke activiteit is, maar mij wel ontspanning biedt. En zodoende ben ben ik op het breien uitgekomen. En zo is er denk ik voor iedereen wel wat. De ander die gaat een spel spelen of nou ja, wandelen kan natuurlijk ook. Is ook een stuk rustiger. Kopje koffie drinken met een vriendin. Sommige mensen zijn misschien ook veel meer extravert en zoeken het juist wel in de contacten. Zo is er voor iedereen denk ik wel wat.

Nou, ik denk inderdaad dat je bewust erover na kan denken voor jezelf van: Goh, wat zijn de dingen die me of energie en rust geven? Of minder doen van de dingen die me energie kosten? Dat weten van jezelf. Maar dat wil natuurlijk niet altijd zeggen dat we er altijd keurig naar leven. En dan zijn af en toe die momenten van een een minuutje even niks doen, staren en weer bij jezelf inchecken,  wel nodig. Want anders kunnen wij weten dat we naar yoga moeten of moeten breien of een vriendin moeten bellen. En als puntje bij paaltje komt, vooral in de drukte, want drukte zorgt soms voor dat gevoel van alles moet, dan gaan we het toch vergeten. Juist als we nodig hebben.

En jij leert dit aan, aan studenten geneeskunde onder andere. Wat zijn nou valkuilen waarvan je zegt, daar zie ik zoveel mensen intrappen?

Ja, dat is ook weer dat rust zoeken weer een moetje wordt en een trucje met een toverstokje. Van ja maar, als ik dan regelmatig ga sporten, dan dan lost dat alles ook op. Nee, die garantie krijg je niet, die krijg je niet gelijk. Maar je zal ook de rest van je leven met stress te maken hebben. Het stressloos leven gaat het niet worden. Maar zit dan de sleutel niet in het even iets niet moeten of even niets moeten? Volgens mij zit daar veel meer de sleutel in dan dit leidt tot ontspanning, dus dit moet ik doen. Maar soms is het ook van, nou ja, dan ga ik even een dag vrij plannen en dan moet ik er ook weer helemaal bij zijn en dan moet ik ervan genieten.

Ik hoor jullie zeggen het is belangrijk om bij jezelf te herkennen wat mijn stress-signalen zijn en ik hoor jou vertellen uit je cursussen en uit je eigen ervaring, dat het belangrijk is om te ontdekken: Wat zijn mijn ontspanningsmomenten? En wat voor jou breien is, ik denk dat ik daar niet aan moet beginnen. In ieder geval niet om daar iets bruikbaars uit te creëren, maar dat dat heel erg belangrijk is. Jij zegt luister goed naar jezelf, dus creëer zeker in tijden van stress even een momentje dat je denkt hoe? Hoe gaat het eigenlijk met mij?

Ja en en? Wat heb ik nu nodig? En jezelf dat ook gunnen te midden van alles wat nog moet. Soms even jezelf een spijbelmoment of een rustmoment gunnen. En ik denk één ding waar we het misschien nog niet over gehad hebben... Maar op een gegeven moment denk ik ja, waar kan ik nu wel wat aan doen en waar niet aan? Makkelijker gezegd dan gedaan, maar in ieder geval de dingen waar je voor nu niet direct iets aan kan doen om dat ook maar zo te herkennen bij jezelf en te erkennen van: Voor vanavond ga ik hier niks mee aan kunnen doen, dus laat het ook even.

Het is eigenlijk wat Margriet zei. Ik kijk naar mijn agenda en je werk kan je niet zomaar afzeggen. Maar die ene vriendin die kan misschien morgen ook nog. En dan heb je voor vanavond even rust ingepland. Kijken naar je eigen leven, naar je eigen signalen, luisteren naar je lijf. Het zijn goede adviezen. Niet altijd makkelijk om om op te volgen, denk ik.

Margriet en Maya bedankt voor het delen van jullie kennis en ervaring, En jullie bedankt voor het luisteren. Ben je benieuwd naar meer verhalen van het UMCG? Volg ons dan in je favoriete podcast app en abonneer je op onze nieuwsbrief op nieuws.umcg.nl