In de oncologie groeit de aandacht voor minder intensieve en zware behandelingen van kanker. Waar operaties jarenlang de standaard waren, verschuift de aandacht steeds meer naar behandelingen die minder belastend zijn voor patiënten. Zeker bij oudere of kwetsbare patiënten blijkt een operatie niet altijd de beste oplossing. Narcose, operatie, ziekenhuisopname en herstel zijn voor hen extra zwaar. Minimaal invasieve technieken kunnen daarom voor hen beter zijn.
Eén van de technieken die daarbij steeds meer belangstelling krijgt, is cryoablatie: het lokaal bevriezen en vernietigen van tumoren met behulp van een dunne naald. Shekar Mahesh: ‘Cryo betekent ijskoud, en ablatie staat voor het vernietigen van weefsel. Het wordt tot nu toe vooral toegepast bij prostaatkanker. Maar ook bij andere vormen van kanker speelt het een rol in de behandeling.’
Cryoablatie biedt volgens Monique Dorrius een nauwkeurige en minimaal invasieve behandeling door kankercellen gecontroleerd te bevriezen en zo te vernietigen. ‘De techniek maakt gebruik van speciale cryonaalden, die in de tumor worden geplaatst. Met beeldvormende technieken is de exacte plaats van een tumor heel precies te bepalen. Daardoor is de naald veilig naar de juiste plaats te leiden zonder grote bloedvaten of zenuwen te raken. Omliggend gezond weefsel wordt daarbij zoveel mogelijk gespaard.’
Door een cryonaald stroomt een samengeperst speciaal gas, het zogeheten argongas. Dorrius: ‘Aan de punt van de naald is meer ruimte voor het gas. Als dit gas uitzet veroorzaakt dit extreem lage temperaturen; gemiddeld tussen de -50 en -65 graden Celsius, direct tegen de naald aan zelfs -140 graden Celsius. Hierdoor ontstaat een ijsbal rond de punt van de naald. Het vernietigen van de tumoren gebeurt vervolgens in twee fases. Tijdens de eerste vriescyclus vormt zich ijs buiten de tumorcel, waardoor deze uitdroogt en kwetsbaar wordt. Na een korte ontdooifase stroomt water terug de cel in. De tweede cyclus veroorzaakt vervolgens maximale ijsvorming in de cel, wat leidt tot het afsterven van het tumorweefsel.’
Een andere techniek om operaties te voorkomen is microwave-ablatie (MWA). Mahesh: ‘Hierbij gebeurt in feite het tegenovergestelde: de tumor wordt juist verhit totdat de kankercellen afsterven. Beide technieken worden al jarenlang succesvol toegepast bij tumoren in onder andere lever en nieren. Pas de laatste jaren blijkt uit enkele recente studies dat dezelfde aanpak ook veelbelovend is voor borstkanker. In het UMCG passen we MWA al langer toe, met name voor levertumoren.’
Cryoablatie heeft duidelijke voordelen. Mahesh: ‘De ingreep duurt vaak minder dan een uur. Bij mammatumoren gebeurt het onder lokale verdoving en mogen patiënten in principe na de behandeling direct naar huis. Bovendien blijft bij borstkankeringrepen slechts een klein prikgaatje zichtbaar in plaats van een operatielitteken. Vooral oudere patiënten blijken enthousiast over deze aanpak. Zij kiezen liever voor een behandeling met een naald dan voor een operatie onder narcose.’
'Een ijsbal rond de punt van de cryonaald zorgt voor het afsterven van het tumorweefsel'
Monique Dorrius wil samen met andere ziekenhuizen een grote studie opzetten. ‘Hierin willen we drie minimaal invasieve behandelvormen rechtstreeks met elkaar vergelijken: cryoablatie, microwave-ablatie en radiotherapie bij kleine borsttumoren. Het doel is om te onderzoeken welke behandeling het meest effectief, veilig en patiëntvriendelijk is. Daarbij kijken we naar tumorcontrole, kwaliteit van leven, complicaties, herstelduur en kosten.’
In het UMCG wordt cryoablatie momenteel op de afdelingen Urologie (prostaatkanker) en Radiologie (long-, (bij)nier-, bot- en weke delentumoren) toegepast. (Interventie)radiologen zijn steeds vaker direct betrokken bij de behandeling van kanker, in plaats van alleen bij de diagnostiek. Dankzij moderne beeldvorming kunnen zij tumoren sneller en nauwkeuriger opsporen, lokaliseren en behandelen zonder grote operaties. Niet iedere tumor kan met ablatie behandeld worden; dit is afhankelijk van de grootte en de precieze locatie van de tumor en of er sprake is van uitzaaiingen.
Er beginnen ook onderzoeken naar andere aandoeningen waarbij cryoablatie mogelijk uitkomst biedt. Een daarvan is endometriose. Dit is een ziekte waarbij de bekleding van de baarmoeder, buiten de baarmoeder zorgt voor ontstekingsreacties. Cryoablatie lijkt veelbelovend in het behandelen van de oppervlakkige endometriose. In het UMCG zal dit op korte termijn ook toegepast gaan worden.
In de rubriek #hoedan geven we antwoorden op vragen die je altijd al had, of waarvan je niet eens wist dat je ze had. Elke acht weken trakteren we je op een nieuw inzicht.
